Yüzeyi kapatan ve yükü ankrajlara aktaran ıslak karışım püskürtme beton uygulaması. Karışım, lif ve kalınlık kararları yüzeyin bozunma hızına ve drenaj ihtiyacına göre verilir; kalınlık ve dayanım ölçülerek teslim edilir.
Püskürtme beton bir şevi güçlendiren sihirli kabuk değil; yüzeyi kapatan, blokları kenetleyip yükü ankrajlara aktaran ince bir taşıyıcı tabakadır. Doğru kullanıldığı yer bellidir: hava ve suyla temasta hızla bozunan kayaçlar (kil taşı, marn, şist, ayrışmış tüf), blok kilitlenmesi olan ama yüzeyi dökülen kesimler, tünel ve kazı yüzlerinde ilk destek, kanal ve dere yatağında yüzey koruması. Yanlış kullanıldığı yer de bellidir: drenajı yapılmamış bir şev yüzeyi. Böyle bir kaplama suyu hapseder, boşluk suyu basıncı kabuk arkasında birikir ve tabaka bir gün kopar.
Yerinde uygulanmamış bir kabuğun belirtileri sahada okunur: ağ gibi yayılmış büzülme çatlakları, tabakanın kayadan ayrıldığını gösteren boş ses, çatlaklardan sızan ve kireç izi bırakan su, ankraj plakası çevresinde radyal çatlak, etekte biriken kopmuş parçalar ve tıkalı barbakanlar. Bu belirtiler kaplama yenilenmeden çözülmez; üzerine yeni kat atmak sorunu gizler.
Ölçtüğümüz ve belirlediğimiz veriler: kayaç türü ve ayrışma derecesi, hava ile temasta bozunma hızı, süreksizlik aralığı ve blok boyutu, yüzeyden gelen su ve mevsimsel değişimi, yüzey düzgünlüğü, ankraj yapılabilirlik, uygulama sıcaklığı ve donma riski, betondan yük taşıması beklenip beklenmediği.
| Gözlem | Ölçüt | Karar |
|---|---|---|
| Yüzey hava ile bozunuyor, blok kilitli | Yapısal yük beklenmiyor | İnce kaplama, hasır veya lif, barbakanlı drenaj |
| Yüzeyden su geliyor | Kaplama arkasında basınç birikir | Önce drenaj: barbakan, drenaj hattı, yatay delgi |
| Yüzeyde blok ayrılıyor, yük var | Kabuk yük taşıyacak | Kaya bulonu, çelik ağ, kalın kat |
| Yüzey çok düzensiz, derin girinti var | Kalınlık kontrolü zor, sarfiyat büyük | Önce yüzey düzeltme, sonra kaplama |
| Ayrışma yüzeysel, kütle sağlam | Kaplama gerekmiyor | Ağ ile örtüleme ya da yalnız temizlik |
| Doğal yüzey görüntüsü isteniyor | Beton görüntüsü kabul edilmiyor | Ağ ve bulonlu çözüm veya dokulandırılmış kaplama |
Yöntem kararında ıslak karışım genellikle öne çıkar: toz ve geri sıçrama daha düşüktür, karışım oranları sabittir ve kayıt altına alınabilir. Kuru karışım, kesintili çalışmanın ve uzun hat mesafesinin bulunduğu işlerde yerini korur.
| Sistem | Ne zaman uygun | Kaynak |
|---|---|---|
| Islak karışım püskürtme beton | Sürekli çalışma, düşük toz, kayıtlı karışım | Artusa uygulama |
| Kuru karışım püskürtme beton | Kesintili çalışma, uzun hat, yama işleri | Artusa uygulama |
| Çelik veya sentetik lifli karışım | Çatlak sonrası dayanım ve tokluk isteniyorsa | Artusa uygulama |
| Çelik hasır ve altıgen çift bükümlü ağ | Klasik donatı, düzgün yüzeylerde | Artusa imalatı ve tedarik |
| Yüksek mukavemetli ankrajlı ağ ile birlikte | Kabuk yükü ankrajlara aktaracaksa | Geobrugg, yurt dışı |
| Kaya bulonu, ankraj, drenaj barbakanı | Her kalın kaplamada tamamlayıcı | Artusa uygulama |
Uygulamanın kuralları TS EN 14487-1 (tanımlar ve uygunluk) ile TS EN 14487-2 (yapım), deneyleri TS EN 14488 serisiyle tanımlanır. Şev işlerinde kaplama tek başına değil, kaya bulonu ve drenajla birlikte tasarlanır.
Sıra, yüzeyi kabul edilebilir hâle getirmekle başlar. Gevşek parçalar ve bitki alınır, yüzey basınçlı su veya hava ile temizlenir, ıslatılır ancak su birikintisi bırakılmaz. Ankraj ve bulon varsa kaplamadan önce yapılır. Donatı yerleştirilir, barbakanlar ve drenaj hattı konulur, kalınlık ölçüm çubukları çakılır. Püskürtme aşağıdan yukarıya, nozul yüzeye dik ve sabit mesafede tutularak yapılır; açı bozulduğunda geri sıçrama artar ve donatı arkası dolmaz. Kalın kesitler kat kat uygulanır, uygulama biter bitmez kür başlar.
Erişim, dik yüzeylerde tecrübeli uzman personel ile halatlı erişim veya sepetli platformla kurulur; hortum güzergâhı ve pompa konumu erişim planının parçasıdır. Kontrol noktaları: taze beton kıvamı ve sıcaklığı, katkı ve lif dozajı, kat kalınlığı, donatı paspayı, geri sıçrama oranı, barbakan açıklığı, kür süresi. Donma riski varken uygulama yapılmaz, kış şartlarında uygulama.
Teslimde ölçülenler: kalınlık (ölçüm çubukları ve karotla), basınç dayanımı, lifli karışımlarda çatlak sonrası tokluk, yapışma dayanımı, donatı konumu ve paspayı, barbakan sayısı ve açık olduğunun kanıtı, karışım ve dozaj kayıtları. Deney sayısı ve yöntemi iş başlamadan sözleşmeye yazılır.
Bakımda izlenenler: yeni çatlaklar ve genişlikleri, boş ses veren ayrılma bölgeleri, tıkanan barbakanlar, çatlaktan gelen su ve kireç izi, kabuk kenarında sıyrılma, plaka çevresinde hasar. Hareket bekleniyorsa çatlak genişliği işaretli noktalarda ölçülür. Kabuk kopması başladığında yama değil, o bölgenin yeniden yapılması gerekir.