Eylül 2026'da Türkiye'de kaya düşmesi işi yapan uygulayıcı firmaların sitelerine baktık. Hiçbirinde EAD 340059 geçmiyor; birkaçında 2018'de yürürlükten kalkmış ETAG 027 duruyor. Türkçe ürün sayfasında güncel numarayı veren tek site, küresel bir üreticinin Türkiye şubesi. İhale dosyalarında da eski belge adı dolaşıyor. Bu yazı, bariyer şartnamesini yazan ya da okuyan mühendis için: hangi belge geçerli, sayılar ne anlama geliyor, dosyaya ne yazılmalı.

İki belge, bir geçiş

Esnek kaya düşmesi bariyerleri Avrupa'da 2008'den beri tek bir deney yöntemiyle belgelenir. İlk belge ETAG 027 idi: EOTA'nın 2008'de yayımladığı, 2013'te güncellediği kılavuz. Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (CPR 305/2011) yürürlüğe girince kılavuzlar yerini Avrupa Değerlendirme Dokümanlarına bıraktı. Bariyerler için bu doküman EAD 340059-00-0106 (eski ETAG 027) oldu ve 2018'de Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlandı.

Şartname yazan için sonuç basit. Yeni bir sistemin Avrupa Teknik Değerlendirmesi (ETA) artık EAD 340059'a göre verilir. ETAG 027'ye göre alınmış belgeler geçerliliğini korur; üreticiler bugün 2015 tarihli bir ETA'yı bile performans beyanında "ETAG 027 (EAD 340059-00-0106)" atfıyla kullanıyor. Dosyaya yalnız "ETAG 027'ye uygun" yazmak, yürürlükte olmayan bir kılavuza atıf yapmaktır. Doğru atıf: "EAD 340059-00-0106 (eski ETAG 027) kapsamında ETA belgeli, CE işaretli sistem".

Deney yöntemi iki belgede aynı kaldı. Değişen, belgenin hukuki zemini ve performans beyanının (DoP) zorunlu hâle gelmesi.

MEL ve SEL: iki sayı, iki soru

Bir bariyerin belgesinde iki enerji değeri vardır.

MEL, azami enerji seviyesi. Sistemin tek bir çarpmada durdurabildiği en büyük enerji. Deneyde blok, temastan önceki son bir metrede ortalama en az 25 m/s hızla ağın orta modülüne düşürülür; sistem bloğu durdurmak zorundadır. Azami uzama ve kalan yükseklik bu deneyde ölçülür.

SEL, hizmet enerji seviyesi. Kılavuz MEL'in SEL'in en az üç katı olmasını ister; sınıf tablosundaki SEL değerleri bu orandan gelir. Deneyde sistem art arda iki SEL çarpması alır. İlk çarpmadan sonra, blok çıkarılmadan ölçülen kalan yükseklik nominal yüksekliğin en az yüzde yetmişi olmalıdır; blok deney boyunca yere değmez, ağ gözü başlangıç boyutunun iki katından fazla açılmaz. Arada onarım yapılmaz. İkinci çarpmada sistem bloğu yine durdurur.

İki sayı iki ayrı soruya cevap verir. MEL, "en kötü blok gelirse ne olur" sorusunun cevabıdır. SEL, "sıradan bloklar gelip geçerken bariyer görevde kalır mı" sorusunun. Yalnız MEL yazan bir şartname ikinci soruyu sormamış olur.

Enerji sınıfları

Belgelerde sınıflar sıfırdan sekize kadar numaralanır. Tablo ETAG 027'nin 2. tablosudur. Belgedeki enerji, sınıfın tablo değerinin altında olamaz; SEL sütunu, MEL'in SEL'in en az üç katı olması kuralından gelen yuvarlatılmış değerlerdir.

Sınıf 0'da SEL deneyi istenmez; belgede SEL için değer verilmez. Sınıf 8 açık uçludur: 4.500 kJ'ün üstünde deneyi yapılmış her sistem bu sınıfta beyan edilir ve gerçek SEL ile MEL değerleri belgede ayrıca yazar. Örneğin 8.000 kJ ile belgelenmiş bir bariyerin beyanında sınıf 8, MEL 8.000 kJ ve SEL 2.667 kJ üstü yazar. Bu yüzden şartnameye sınıf numarası değil, gereken MEL ve SEL yazılır. Sınıf seçimi tasarım bloğunun kütlesi, yörünge analizinden gelen hızı ve güvenlik katsayısıyla yapılır. Kaba bir mertebe için enerji sınıfı hesabı sayfası var; kesin tasarım yörünge analizi ister.

Yükseklik, uzama ve boşluk

Enerji sınıfı tek başına yetmez. Üç geometri değeri de şartnameye girer.

Nominal yükseklik, direk tabanlarını birleştiren çizgi ile üst taşıyıcı halat arasındaki, referans şeve dik ölçülen en küçük mesafedir; çarpmadan önce ölçülür. Üreticinin "ticari yükseklik" dediği sayı buna bir pay ekler; şartnameye nominal yükseklik yazılır. Sahada ölçülen sıçrama yüksekliğine göre seçilir; yörünge analizi bu yüksekliğin yüzde 95'lik değerini verir.

Azami uzama, MEL çarpmasında ağın şev aşağı doğru aldığı yol. Korunan varlığa bırakılacak mesafe bu sayıdan çıkar. Performans beyanında sınıf, MEL, SEL ve kalan yükseklik kategorisi bulunur; azami uzama, kalan yüksekliğin ölçülmüş değeri, temele gelen kuvvetler ve montaj kılavuzu ETA'da ve üretici belgelerindedir. Dosyaya ETA'nın kendisini ve montaj kılavuzunu isteyin.

Kalan yükseklik, deneyden sonra blok çıkarılmadan, alt ve üst halat arasında şeve dik ölçülen en küçük mesafedir. MEL için kategori olarak beyan edilir: A yüzde 50 ve üstü, B yüzde 30 ile 50 arası, C yüzde 30 ve altı ya da üst veya alt taşıyıcı halatın kopması. Kategori A sistem çarpmadan sonra bile büyük ölçüde görevde kalır. Yol üstü gibi ikinci bloğun beklendiği yerlerde kategori şartnameye yazılır.

Eşdeğer kelimesi

Şartnamedeki en pahalı kelime "eşdeğer"dir. Esnek bariyer bir kit olarak deneye girer: ağ, halat, sönümleyici, direk ve bağlantılar birlikte. Deneye girmemiş bir birleşimin performansı bilinmez. Başka üreticinin ağı, başka üreticinin sönümleyicisiyle "eşdeğer" olmaz; deney tekrarlanmadıkça o sayı yoktur.

Bu yüzden dosyada iki cümle bulunmalı. Bileşenler tek üreticiye ait ve deneyi yapılmış sistemin parçası olacaktır. Sistemin ETA belgesi, performans beyanı ve montaj kılavuzu teklifle birlikte sunulacaktır.

Şartnameye yazılacak sekiz madde

1. Belge zemini: EAD 340059-00-0106 kapsamında ETA belgeli, CE işaretli sistem.
2. Enerji: MEL en az [kJ], SEL en az [kJ]; iki değer belgedeki sınıf çiftinden.
3. Nominal yükseklik en az [m]; sıçrama yüksekliği ve yörünge analizine dayanır.
4. İlk SEL çarpmasından sonra kalan yükseklik nominalin en az yüzde yetmişi; MEL sonrası kategori [A/B/C].
5. Azami uzama [m]; korunan varlığa bırakılan mesafe buna göre.
6. Korozyon koruması: direk ve çelik parçalarda TS EN ISO 1461 sıcak daldırma galvaniz; tel, ağ ve halatta TS EN 10244-2 çinko ya da çinko-alüminyum kaplama; sınıf belirtilir.
7. Ankrajlar: tip ve boy tasarımdan; uygulama ankraj tipine göre TS EN 1537 ya da TS EN 14490 kapsamında; her [n] ankrajda bir çekme deneyi, tutanakla.
8. Kabul: montaj sonu raporu, fotoğraf ve koordinat künyesi; yıllık kontrol listesi ve olay sonrası yönerge teslimi.

Sekiz maddenin açılmış hâli şartname kütüphanesinde duruyor. Metin kopyalanıp köşeli parantezler doldurulur.

Bir adım ötesi

Avusturya standardı ONR 24810, belgeyi tasarım koduna bağlar. Korunan varlığın önemine göre üç sonuç sınıfı tanımlar ve enerjiye kısmi katsayı uygular: yörünge analizinden gelen yüzde 99'luk enerji sonuç sınıfına göre 1,00, 1,05 ya da 1,15 ile çarpılır; direnç tarafında bariyerin MEL değeri aynı katsayıya bölünür. Yani yol üstündeki bariyer, tarla üstündeki bariyerden daha yüksek sınıfla seçilir. Türkiye'de zorunlu değil; ama işveren "sınıfı neden 5 değil 6 seçtiniz" diye sorduğunda cevap buradan gelir.

Bariyer şartnamesi iki sayfa tutar. Deney belgesi onlarca. Belgeyi okumadan iki sayfayı yazan, kalan yüksekliği sahada öğrenir.

Kaynaklar

• EOTA, EAD 340059-00-0106, Falling rock protection kits, 2018.
• EOTA, ETAG 027, Guideline for European Technical Approval of Falling Rock Protection Kits, 2008; değişiklik Nisan 2013 (Tablo 2 sınıflar; 2.4.1–2.4.5 deney ve ölçüm kuralları; 1.4.2.13 nominal yükseklik).
• Örnek performans beyanları: Geobrugg GBE-100A-R, DoP 1301-CPR-1117, 26 Eylül 2024; Geobrugg RXE-8000 (sınıf 8), ETA 12/0213, 26 Eylül 2024.
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi, Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (EU) 305/2011.
• TS EN ISO 1461, Sıcak daldırma galvaniz kaplamalar.
• TS EN 1537, Özel jeoteknik uygulamalar, zemin ankrajları.
• TS EN 14490, Özel jeoteknik uygulamalar, zemin çivileri.
• TS EN 10244-2, Çelik tel üzerine demir dışı metalik kaplamalar, çinko ve çinko alaşımı kaplamalar.
• Austrian Standards, ONR 24810, Technischer Steinschlagschutz, 2021.